Grootsgedrukt
Enquête: 064-Ik vind het goed dat vrouwen in kerken voorgaan! Ja Nee
Agenda:   Conferenties & Cursussen ||  Concerten ||  Evenementen ||  Bericht aanbieden

Jodendom

Een christelijke kijk op populaire rabbijn

Jonathan Sacks is een prominent rabbijn uit Londen. In 2016 verschenen in Nederland maar liefst twee boeken van hem: ‘Een gebroken wereld heel maken’ (Over Joodse ethiek) en ‘Niet in Gods Naam’ (Joodse remedie tegen religieus geweld). Toch is er ook kritiek op hem. Niet in het minst binnen het Jodendom. Zo verwerpen hem de twee uitersten in het Jodendom, de Haredi (ultra-orthodox) en de progressieven. Waar staat hij in verhouding tot de christenheid?

Door Marco van Putten

Sacks ging filosofie studeren, maar kreeg daardoor allerlei geloofsvragen. Hij vroeg raad aan verschillende Joodse leiders. De Lubavitcher rebbe Schneerson (de meest markante Joodse leraar van de afgelopen tijd) spoorde hem aan rabbijn te worden en zich er op toe te leggen Joden terug te brengen naar hun geloof. Die raad volgde hij op. Hij studeerde af, huwde, kreeg drie kinderen en werd rabbijn (1981) in Londen. Hij werd ook professor Joodse studies aan diverse universiteiten. Hij kreeg een politieke carrière als onafhankelijk lid in de senaat (Eerste Kamer) van het Verenigd Koninkrijk en nam de naam ‘Baron Sacks’ aan. Hij was van 1991 tot 2013 opperrabbijn van het Britse Verenigde Jodendom. Inmiddels gepensioneerd is hij nog heel invloedrijk.

Kernboodschap van Sacks
Wat opvalt, is dat de in Londen geboren (1948) Sacks zich, tegen de Joodse traditie in, niet tot zijn eigen geloofsgemeenschap beperkt, maar een Joodse boodschap voor de wereld heeft. Dat is opmerkelijk. Hij wil zo ook antisemitisme bestrijden. Hij stelt, in tegenstelling tot de meerderheidsgedachte, dat godsdienst niet het probleem, maar een oplossing zou zijn voor veel hedendaagse uitdagingen. Vooral omdat de seculiere (niet-gelovige) wereld die oplossing niet kan bieden, omdat ze religie loskoppelt van politiek en het als privézaak wegzetten. Hij verwacht echter dat religie in de 21ste eeuw een groeiende invloed zal hebben. Juist Jodendom zou voor het Westen gunstig zijn, omdat het de meest beschaafde religie zou zijn. Daarom promoot hij het, maar zegt zending te verwerpen. Niet-Joden moeten vooral zichzelf blijven, maar kunnen van Jodendom leren en moeten het respecteren.

Consequent met het Judaïsme, waarin de nadruk ligt op daden en niet op geloven, benadrukt Sacks om verantwoordelijkheid te nemen voor de huidige nood. Godsdienstige of culturele vooroordelen zouden daarbij geen belemmering moeten zijn. Het doel moet zijn de wereld te verbeteren (de Joodse mystiek van ‘Tikoen Olam’ (herstel van de Schepping)), zodat God er uiteindelijk kan komen wonen. Alleen met de God ‘bezig zijn’ is onvoldoende, maar er moet ook aan sociale rechtvaardigheid worden gedaan. God zou er immers vertrouwen in hebben dat de mens die verantwoordelijkheid kan nemen. De mens zou volledig vrij zijn. Zonder ‘lot’. De mens zou goed en goddelijk zijn en het zou geen gegeven zijn dat het kwaad domineert (Gn 4:7). Door eeuwenlange Torah navolging zouden de Joden het door de profeten aangekondigde Nieuwe Verbond al hebben vervuld; de Torah zou inmiddels op hun hart zijn geschreven.

Zijn Bijbeluitleg is opvallend. Heel doordacht laat hij bekende situaties en personen uit de Bijbel heel positief uit de verf komen. Hij baseert dat deels op rabbinale, maar ook op moderne wetenschappelijke literatuur. Zo zouden Ismaël en Esau niet door de aartsvaders verworpen zijn, maar een eigen gezegende plaats naast Israël hebben gekregen bij God. Traditioneel worden die twee echter als door God uitgestoten beoordeeld. Als ook christenheid en Islam hun goddelijke teksten op zo’n positieve manier zouden bekijken kan religieus geweld worden voorkomen.
Sacks heeft over sommige dingen een heel duidelijke mening. Zo is hij tegen individualisme, het op consumeren gericht zijn, te sterke eindtijdsverwachtingen, het scherp onderscheiden van goed en kwaad en het verbinden van politiek aan godsdienst. Maar hij is voor het huwelijk van een man met een vrouw.

Vergelijk met christelijk geloven
Zijn boodschap heeft opmerkelijke raakpunten met de christenheid. Meest opvallend is zijn universalisme (gerichtheid op de hele mensheid) net zoals de christenheid dat is. Maar universalisme is echter strijdig met Judaïsme, dat hoofdzakelijk op het Joodse volk gericht is. Dat geeft een tegenstrijdig beeld. Sacks’ afwijkend Judaïsme heet ‘moderne orthodoxie’, maar dit is te positief en zet zich daartoe af tegen de veronderstelde ‘broederreligies’ (christenheid en Islam).

Sacks heeft een positieve sociaalliberale mensvisie dat goed scoort in de christenheid in Noordwest-Europa waar humanisme een deugd is. Uitgaand van die visie verwacht Sacks respect voor iemands godsdienst of cultuur. Van elkaar leren en respect tonen zou problemen oplossen. Maar dit is niet alleen naïef, het staat te ver af van de praktijk. Het biedt geen antwoord op radicale, gewelddadige en irrationele wereldbeschouwingen.
Sacks heeft gelijk dat religie een steeds grotere invloed zal hebben in de wereld en dat niet-gelovigen zich daaraan zullen moeten leren aanpassen. Maar dat heeft ook gevolgen voor het sociaalliberalisme.

Veel christenen neigen net als Sacks naar Alverzoeningsdenken (alle mensen zullen in Gods paradijs komen), godsdienstrelativisme (elke religie wijst op eigen wijze naar Dezelfde God) en hoop op broederschap van de drie ‘Abrahamitische religies’ (Jodendom, christenheid en Islam). Zijn nadruk op maatschappelijk activisme landt echter moeilijker in de christenheid, want dat legt veelal de nadruk op individuele geloofsdoordenking en het hiernamaals. Een drang naar geloofswerken wordt al gauw als wetticisme gezien. Alleen een minderheid van maatschappelijke betrokken Evangelische christenen zullen door dit punt van Sacks aangesproken worden.

Sceptisch
De meeste christenen zullen sceptisch staan tegenover de boodschap van Sacks. Het Jodendom is wel interessant, maar slechts weinigen weten door te dringen tot de kern ervan. De Joodse wereld blijft voor christenen onbekend en daardoor komt het niet verder dan op karikaturen gebaseerde feitjes.
Maar er zijn een aantal ernstiger bezwaren tegen Sacks. Zo beperkt hij zijn intellectuele boodschap tot Jodendom, christenheid en een ‘Joods-christelijke-humanistische’ cultuur. Hij gaat dus alleen in op overeenkomsten. Daarmee zet hij de Islam buitenspel, terwijl die zich juist steeds meer wil doen kennen als een serieuze ‘macht’. Ook is hij voorstander van scheiding tussen ‘Kerk en Staat’, maar zit wel als rabbijn in de Britse politiek. Het meest ernstig is zijn nogal onjuiste Bijbeluitleg, die vaak gewoon onwaar en strijdig is met de Bijbel en de denklijn ervan. Hetzelfde geldt voor zijn humanistische middenpositie. Toch kan hij wel op bijval van mainstream christenen rekenen, maar niet van rechtlijnige gelovigen.

Twee recensies van de boeken van Sacks
Niet in Gods Naam
Een gebroken wereld heel maken


Reageren