#T - Grootsgedrukt
Enquête: 009-Israël moet een Palestijnse Staat toestaan. Ja Nee

Geloofsvragen

Geloofsvragen – Bestaat toeval?

Iedereen kent het wel. Bijzondere situaties van een uitzonderlijke samenloop der dingen. Schijnbaar meerdere keren hetzelfde ondergaan of iets overkomen dat gepland lijkt. Dat wordt ‘toeval’ genoemd. Maar bestaat het ook? Wat staat erover in de Bijbel?

Door Marco van Putten

Toeval is een opmerkelijke samenloop die niet meteen herleidbaar is naar reden of doel. Het is iets dat toe-valt of waartegen aangelopen wordt. Soms als iets dat ‘boven’ mensen uit gaat. Het gebeurt sporadisch. Het wordt wel ‘(on)geluk’ genoemd.
(Religieuze) theorieën over lots- of voorbestemming, of werking van God of satan proberen het begrijpbaar te maken. Maar verklaart dat elk toeval?

Woordstudie
Woorden die als ‘toeval’ vertaald worden in het Oude Testament zijn qareh van de stam qarah – overkomen/treffen (Dt 23:10) en pega’ van de stam paga’ – stoten op/aantreffen (Pred 9:11). Het woord pega’ drukt onvermijdelijkheid (uitlopen op iets) uit, terwijl bij qareh er geen voorafgaande zaken spelen. Een aan qarah verwante stam is qara‘ – aantreffen/overvallen. Dat wijst er dus op dat in de Bijbel gewezen wordt op twee soorten toeval (zonder en met een voorgeschiedenis).
In het Grieks bestaat het woord meros – een (toegewezen) deel/lot(sbestemming) (Mt 24:51). Maar dat doelt meer op een hoedanigheid of een staat van iets, dan op een gebeurtenis die plaatsvindt in een dynamisch proces.

Toeval lijkt te bestaan
Toeval komt in allerlei vormen voor, maar weinig mensen maken er onderscheid in. Het wordt meestal verklaard door de veronderstelde volledige vrijheid van mensen. Door zoveel vrij handelen zou het af en toe moeten uitlopen op toeval. Maar weinig mensen denken na over toeval. Alleen als het heel negatief uitvalt. Maar meestal niet al te lang. Bij westerlingen heeft dat vooral te maken met hun rationele instelling; de ‘overwinning’ van het menselijke verstand over (bij)geloof; de zogenoemde Verlichting. Zij zijn pseudowetenschappers geworden. Alles moet verklaard worden en logisch zijn. Wie zich verdiept in sommige toevalligheden zal ontdekken dat ze niet altijd een logische verklaring hebben. Zeker als ze op een interventie van ‘hogere Hand’ lijken.

Vroegere generaties waren zich meer bewust van het bestaan van de ‘godenwereld’ die voortdurend intervenieerden in de mensenwereld. Tegenwoordig wordt in het Westen dit contact tussen de niet-fysieke en de fysieke wereld gezien als mystiek. Toch lijkt het er op dat het gebeurt. Het komt gewoonweg te vaak voor. Maar weinigen leggen het verband tussen een toevalligheid en het bestaan van de niet-fysieke wereld. Maar als die wereld bestaat is het logisch dat er interventies plaatsvinden en dat sommigen ervan als toeval overkomen.

Belangrijk is om vast te stellen dat toeval ook met perceptie (interpretatie) te maken heeft. Mensen interpreteren een gebeurtenis als toeval, omdat ze er niet (meteen) een logische verklaring voor hebben. Dat betekent echter niet dat de gebeurtenis geen doel heeft, geen logica heeft of een achterliggende reden heeft. Komt elke toevalligheid van ‘hogere Hand’?

Soorten toeval
Toeval kan als volgt geclassificeerd worden in toename van oorzakelijkheid:
1.
Zuiver toeval
2.
Onvermijdelijk toeval
3.
Oorzakelijk toeval
4.
Planmatig toeval

Ad. 1. Bij zuiver toeval ontbreekt elke oorzaak. Het gaat om toeval door geheel onvoorziene, onlogische en ongeplande omstandigheden. Zulk toeval zou onverklaarbaar zijn. Zelfs niet vanuit de Scheppingsorde. Eigenlijk is de benaming ‘toeval’ alleen hierop van toepassing. De vraag is echter of het bestaat. Of het geen illusie is. Kan namelijk een gebeurtenis in de Schepping wel toeval zijn?

Ad. 2. Dit komt voort uit de Scheppingsorde, maar heeft geen opzettelijkheid. Het heeft de schijn van planmatigheid maar dat wordt overstemd door onzekerheid. Maar omdat er meerdere zaken bij betrokken zijn die geen ‘weet’ hebben dat het op toeval uitloopt is er een zekere (kleine) kans dat het zal gebeuren.

Ad. 3. Deze soort is de eerste die een verklaring heeft in iets wat eraan voorafging. Het is een gevolg van iets ((onbewuste) opzet) uit het verleden. Vaak zijn mensen niet bewust dat eerdere gebeurtenissen een gevolg (een reactie) hebben. Als daarvan later geen besef komt is er een grote kans dat hetzelfde toeval opnieuw zal gebeuren, wat juist de verontwaardiging zal doen toenemen. Oorzakelijk toeval heeft te maken met de Scheppingsorde, waardoor met vaste zekerheid is bepaald hoe het verloopt.

Ad. 4. Dit gebeurt opzettelijk, maar gaat ‘boven’ de Scheppingsorde uit. Hoewel het er gebruik van kan maken. Het is toeval omdat het nog een mate van onvoorzienheid heeft omdat mensen de opzet niet beseffen. Dit soort toeval staat rechtstreeks in verband met een ‘intelligentie’ en dat heeft altijd een doel, een richting en een werkwijze. Mensen geven aan deze soort toeval een hoog religieus gehalte en wordt in verband gebracht met (bij)geloof of godsdienst.

Voorzienigheid
Toeval wordt wel toegeschreven aan de Voorzienigheid [1]. Het wijst op het besef van een ‘hoger’ iets die machtiger is dan mensen. Gelovigen verbinden dat aan Gods algemene gunst voor de Schepping en Zijn bijzondere gunst voor de gelovige. Voorzienigheid, seculier of religieus geduid, zou er gewoon altijd zijn. Maar staat dat ook in de Bijbel? Daarin is het altijd God Die iets opmerkt, Zich ergens in verdiept en doelbewust intervenieert [2]. Soms is de interventie onderdeel van Zijn Plan of heeft er invloed op. Maar handelen van God staat hoger dan de Scheppingsorde. Voorzienigheid beperkt zich echter in de regel tot de Scheppingsorde, die het karakter van instandhouding en zelfbehoud heeft [3]. Dit betekent dat Voorzienigheid, als het bestaat, ‘onder’ God staat. Dat verklaart waarom de Voorzienigheid amper in staat is om leed in de Schepping te verzachten. In de Bijbel komt Voorzienigheid echter niet voor. Wat wel genoemd wordt is Gods dagelijkse bestuur over de Schepping. Toeval staat echter in verband met Zijn bestuur in combinatie met de Scheppingsorde. Die twee samen kan ‘Voorzienigheid Gods’ in de Schepping worden genoemd. Alleen gaat Gods handelen daar bovenuit en is er soms zelfs strijdig mee. Als Gods Voorzienigheid bestaat en Hij daarnaast soms intervenieert, omvat dat dan alle toeval. Moet het altijd aan Hem worden toegeschreven?

Is God almachtig?
De meeste gelovigen denken dat God Almachtig is, omdat veel Bijbelvertalingen dat zo voorstellen. Het Hebreeuwse woord Sjaddaj komt echter van de stam sjadad – verwoesten en is verwant aan de stam sjoed dat hetzelfde betekent. De algemeen aanvaarde vertaling ‘almachtig’ is dus nogal twijfelachtig. Maar als God werkelijk almachtig was, hoe laat het zich dan verklaren waarom God vaak passief is? Natuurlijk kan dat weggeredeneerd worden door te stellen dat het een keuze van God is die mensen niet kunnen begrijpen. Toch geeft het ernstige problemen als gelovigen ertegenover stellen dat ongunstige zaken altijd door satans interventie hebben plaatsgevonden. In de Bijbel wordt immers herhaaldelijk gesteld dat het oorlog is tussen God en de satan en diens samenzweerders [4]. Als er oppositie tegen God mogelijk is, een gegeven dat een rode draad in de Bijbel is, dan kan God onmogelijk almachtig zijn in de zuivere zin van het woord. Dat God in potentie almachtig is betekent dat er geen toeval kan bestaan als Hij dat voortdurend uitoefent. Zoals hiervoor vastgesteld wijst toeval er juist op dat God meestal Zijn almacht niet hanteert [5].

Satans ‘macht’
Als satan en zijn samenzweerders ‘macht’ hebben om eigen doelen na te streven en plannen in daden om te zetten, dan moet dat ook een verband hebben met toeval. Er moet echter wel duidelijk gesteld worden dat volgens de Bijbel God die ‘macht’ begrenst. De Schepping en alles wat er in is wordt immers voortdurend door God ‘in stand gehouden’ [6].

Net als Gods machtuitoefening is ook die van satan [7] potentieel. Wordt de basis of de reden voor dat potentieel weggenomen, dan wordt satan belemmerd in diens machtsuitoefening. Als Gods macht tegenover satans macht wordt gesteld kan het zelfs satans macht impotent maken. Kan er dan nog toeval zijn buiten Gods en satans macht om?

Menselijke weerspannigheid
De Schepping is er omwille van de (gelovige) mens [8]. Betekent dat zulke gelovigen geen toeval overkomt? Zeker, want ook gelovigen ontbreekt het aan allerlei zaken. Het zijn immers mensen gebonden aan de fysieke Schepping. Een van de belangrijkste redenen dat ook gelovigen toeval overkomt, is echter hun verzet tegen God. Soms is dat onbewust. Bijvoorbeeld door gebrek aan kennis, begrip of inzicht van Gods wil. Dat is niet altijd opzettelijk, maar kan komen vanuit iets dat nog aangepakt moet worden of waarvan nog zondige patronen bestaan uit het voorgeslacht. Is het wel opzettelijk dan kan dat uitmonden in weerspannigheid (vast verzet tegen God). Dat kan zich beperken tot een of enkele gedragingen, maar meestal zit er een dieper, breder en ernstiger oorzaak ‘achter’.

Betekent dit dat toeval alleen optreedt omdat mensen niet volkomen in Gods wil leven? Of neemt toeval af naarmate een gelovige vromer en volmaakter wordt? Als dat zo was, dan zouden zij in een paradijs op aarde leven. Dan zou alles gelukken. In de Bijbel staat juist het tegenovergestelde. Juist de meest vrome en volmaakte gelovige worden inzet in de oorlog van satan tegen God. Denk aan Job. Toch onderwijst God hen erover en Hij eigent Zich altijd het recht zal toe om Zich met mensen te bemoeien. Zelfs in de nieuwe Schepping. Ook daar blijft de ‘afstand’ tussen God en mens bestaan. Vanuit de mens gezien blijft toeval dus altijd bestaan.

Toeval onderscheiden
Alle geestelijke invloed is beperkt, net als de invloed van schepselen. De Schepping is geen ‘mechaniek’ en dat zegt iets over God, want de Schepping is de afdruk van Zijn Karakter en wil. Sterker, de Schepping en de schepselen erin zijn bedoeld om Hem te dienen en ondergeschikt te zijn aan God. De Schepping is er niet om de Schepping. Dat stellen is ijdelheid [9].
Zo gesteld moet toeval dus altijd een nut hebben. Want als toeval nutteloos is, dan is dat strijdig met Gods bedoeling van de Schepping [10]. Dat mensen het nut van toeval niet begrijpen en het daarom ‘toeval’ noemen wil niet zeggen dat het dat ook werkelijk is.

Toeval bestaat alleen in de voorstelling van mensen. Er is tot op zekere hoogte bestuur van God van de Schepping, maar er is ook dito ‘bestuur’ van satan. Mensen kunnen tot op zekere hoogte tegen beider bestuursvormen ingaan, hoewel dit nergens toe leidt. Dit alles kan (schijnbare) toeval tot gevolg hebben. M.a.w. soms is toeval van Godswege, soms van satan, soms door de Schepping(sorde) en soms door menselijke eigenzinnigheid. De mate dat gereageerd wordt op toeval bepaald het vervolg; of het nuttig is voor God, satan, de Schepping of de verdere menselijke eigenzinnigheid. In elk geval kunnen mensen vaak niets met toeval. Wat gelovigen meestal doen is het interpreteren als Gods bestuur; ten goede willen laten werken. Als die toeval ongunstig schijnt, zijn er die het aan satan toeschrijven. Ongelovigen maken meestal geen onderscheid. Voor hen werkt toeval meestal tot aanstoot; het wordt onderdeel van bijgeloof en onbewust ten gunste van satan aangewend. Toeval is daarom vaak zijn ding.

Mensen ervaren toeval als lastig en daarom krijgt het weinig aandacht of snel een ondergeschikte plaats. Het lijkt er echter op dat toeval bestaat om mensen te tonen dat ze beperkt zijn en afhankelijk van een groot (geestelijk) geheel. Dat besef wijst op een ander nut van toeval: hen nederigheid leren. De meesten ontgaat dat echter (nog).

[1] In seculiere zin een losse vorm van lotsbestemming. Het veronderstelde natuurlijke behoud van de gunstige omstandigheden of het uitfaseren van ongunstige omstandigheden.
[2] Dit wordt onterecht Alwetendheid genoemd.
[3] Daarom kan de Schepping niet overgelaten worden aan diens werkingen en orde, want dat zou ongunstig zijn voor gelovigen.
[4] De wereldgodsdiensten (inclusief het christendom) stellen onterecht dat satan in dienst van God staat als de (goede) engel des doods.
[5] Dat verklaart het bestaan van onrecht, leed, misdaad en overtreding van Gods wil.
[6] In stand houden is echter een neutraal en zakelijk gegeven omwille van Gods rechtvaardigheid en staat los van Gods bijzondere liefde, zegen en verbondstrouw.
[7] Satan is een schepsel, gebonden aan de Scheppingsorde die God heeft ingesteld en in stand houdt.
[8] Zij die in Gods wil staan en dat (altijd) toepassen in het leven.
[9] Dat is de seculiere kijk op de Schepping.
[10] Zuivere toeval is betekenisloos.


Reageren