Jesaja; moeilijk en meestal verkeerd begrepen

0
97
Het boek Jesaja is niet alleen het langste Bijbelboek, maar ook moeilijk. Daarnaast heeft het ook veel herhalingen en eigen karakteristieken, die pas bij nauwkeurige bestudering doorzien worden. Probleem is echter dat de tekst ook nog is aangepast. Veel ‘vertalingen’ hebben de Hebreeuwse grondtekst geweld aangedaan. Dan is Jesaja niet alleen moeilijk te doorgronden, maar wordt het ook onnodig lastig gemaakt. Uiteindelijk blijken er dan conclusies getrokken te worden die ver af staan van het boek. Hoe komt dit en wat kan wel over het boek Jesaja gezegd worden?

Door Marco van Putten

Uit de Bijbel blijkt dat Jesaja in zijn eigen generatie heel controversieel was. Veracht zelfs (Js 53:1). Zijn hoofdthema is namelijk de veroordeling van Israëls ernstige misdaden (Js 1:4). Het apocriefe geschrift ‘Martyrium van Jesaja’, over de marteldood van Jesaja in opdracht van de Judese koning Manasse, kan daarom op waarheid zijn gebaseerd. Dat Jesaja’s boek in de Bijbel is opgenomen is dus een wonder.
Toch werd Jesaja in zijn tijd ook geëerd. Hij raakte een gevoelige snaar. Vooral bij hen die de misdadige elite verafschuwden. Maar ook om zijn tweede hoofdthema; God zal Israël verbannen, maar hen ook herstellen en afrekenen met de natiën. Dat gaf troost en hoop voor de toekomst.

Nieuwe dingen ‘verborgen’ verkondigd
Het boek Jesaja wijkt af van de Bijbel. Het heeft veel stellingen en nieuwe openbaringen die breken met de bekende traditie. Neem alleen al de bewering dat vrome Israëlieten door hun eigen volksgenoten vervolgd worden! Dit soort ‘lijden om geloof’ was nieuw (Js 5:23; 53:3). Ook overtreedt Jesaja schijnbaar op meerdere manieren de Torah van Mozes, want deze eiste bijvoorbeeld dat profetieën spoedig vervuld worden (Dt 18:22). Toch zijn velen tot op vandaag niet volledig vervuld. Dan het hoofdthema van Gods verbanning van Israël (Js 5:13) en de profetieën over de marteldood van een messiaans Profeet ter verzoening van Israëls geloofsafval (Js 53:5-7)! Deze beweringen grensden toen aan Godslastering. Er moet lange tijd sterk aan getwijfeld zijn of Jesaja wel profeet was. Dit maakt overigens de verdediging van het Nieuwe Testament (NT) aan Joden lastig, want het is vooral gebaseerd op Jesaja.

Jesaja geeft troost en hoop voor de toekomst
Jesaja had van God de opdracht gekregen om verwarrend en onbegrijpelijk te zijn (Js 6:9-10). Daarom profeteert hij vaak op verdekte wijze met onbegrijpelijke benamingen, zoals ‘Serafiem’ (Js 6:2) en ‘Ariël’ (Js 29). Ook lijken de profetieën steeds dezelfde onderwerpen te herhalen, zoals Israëls verbanning en de oorlog van de natiën tegen Israël. Toch moeten ze over meerdere soorten daarvan in verschillende tijdsperioden gaan. Zo worden minstens twee verschillende verbanningen van Israël genoemd en meerdere desastreuze oorlogen tegen Israël. Omdat deze profetieën slechts gedeeltelijk vervuld zijn is het moeilijk te bepalen wat van welke profetie (gedeeltelijk) vervuld is en wat niet. Een uitlegregel is dat profetieën vooral (gedeeltelijk) vervuld moeten zijn in Jesaja’s eigen dagen of niet lang daarna. Een andere regel stelt dat profetieën meestal meerdere vervullingen hebben die pas op Gods tijd wordt geopenbaard.

Verkeerd begrepen
Het boek is het echter vaak verkeerd geïnterpreteerd of buiten het verband van de context toegepast. De problemen beginnen al met de onjuiste vertalingen van het boek. Het boek is vaak gebruikt om bepaalde tunnelvisies, dogma’s en theologische theorieën te bevestigen ten koste van de grondtekst. Dit is ongunstig voor het NT, omdat daarin de citaten uit Jesaja meestal uit de Septuagint (Griekse vertaling van het Oude Testament (OT)) komen. In de Septuagint wijkt het boek Jesaja sterk af van de grondtekst. In NT commentaren wordt dit echter nogal eens bewust niet gerepareerd. Christenen hechten veel waarde aan de soms twijfelachtige en zwakke NT interpretaties van Jesaja. Vergeten wordt dat de NT vooral een eigentijdse agenda ter geloofsverdediging en zending had. Maar niet alleen christenen maken fouten. Joodse uitleg negeert, veelal ten bate van het zionisme, dat de profetieën over Israëls definitieve herstel onvervuld zijn.
Jesaja had als denkkader navolging van de Torah van Mozes. Het is dan opvallend dat in Jesaja niet alleen Israël centraal staat, maar er ook grote aandacht is voor de natiën, de mensheid en de Schepping. Ook lijkt Jesaja een ontwikkeling te hebben ondergaan als profeet. Vanaf hoofdstuk 40 kijkt hij verder dan zijn geliefde stad Jeruzalem, Israëls monarchie (het huis van David) en zelfs de Tempel (Js 66:1). Hij lijkt het tijdelijke nut van messiassen en zelfs van de uiteindelijke Messias-Koning te hebben ingezien in het licht van de nieuwe Schepping. Dan zal het nieuwe volk van God (Js 55:5; 66:21) volmaaktheid zijn. Israëls opgangsfeesten – Pasen, Pinksteren en Loofhutten – blijven ongenoemd (Js 66:23). Het boek bereikt zijn climax in een wereldbeeld waarin alleen God voor de mens centraal staat zoals nooit tevoren.

Uitleg van Jesaja gaat door
Het boek blijkt ruim 700 jaar later het Evangelie in een notendop als de Here Jezus veel van diens profetieën vervuld. De werken van de Here Jezus maakten zijn profetieën opeens weer actueel, openbaarden ze in een nieuw licht en bracht de (gedeeltelijke) vervulling ervan in een stroomversnelling. Het boek bleek een brug naar het NT. Daarin onderscheidt het zich van andere OT-boeken. Het bleek een belangrijk bewijs dat de Here Jezus de ware Messias is. Maar Jesaja profeteerde niet alleen over Hem, maar bleek Zijn typebeeld en voorloper. Aan hemzelf werden tijdens zijn leven ook enkele messiaanse profetieën gedeeltelijk vervuld. Zo werd ook hij hoogstwaarschijnlijk een martelaar. Door Israël- of christocentrisme wordt dat vaak niet begrepen. Maar moed is nodig om vanuit Jesaja in te zien dat Israël door eigen schuld van Godswege lijdt en dat de Here Jezus vooral op Jesaja lijkt. Jesaja zou dan opgewaardeerd worden tot een unieke messiaanse profeet, Joden zou begrijpen weinig reden tot zelfingenomen te hebben en christenen zouden zien dat de missie van de Here Jezus anders was dan die van de komende Messias.