Wat is evangelisch?

0
149

Voor veel christenen staat het Evangelie – de boodschap van en over de Here Jezus – centraal. Vandaar dat christelijk geloof ook wel evangelisch geloof wordt genoemd. Maar er is ook een aparte beweging die zich ‘Evangelisch’ noemt. Wat is het verschil en is dat ook op Bijbels?

Evangelisch betekent ‘zoals het Evangelie’. Het benadrukt dat het Evangelie centraal is komen te staan in de christenheid en dat dit in stand gehouden zou moeten worden. Blijkbaar is die impuls nodig[1].

Hoewel het voor de hand ligt dat de hele Bijbel centraal staat in de christenheid staat evangelisch voor de verbijzondering of typering van de christenheid door het Evangelie. Het Evangelie zou genoeg zijn of de (nieuwe) representant van de hele Bijbel zijn.

De benaming ‘evangelisch’ wordt echter te pas en te onpas gebruikt. Dat doet af aan de veronderstelling dat evangelisch een soort garantie of keurmerk zou zijn. Het probleem van specifieke zaken uit de Bijbel, zoals het Evangelie, is dat ze subjectief worden ingevuld[2], zoals gebeurt. Duidelijk is dat evangelisch in algemene zin zou moeten worden bepaald door het Evangelie.

Betekenissen van benamingen veranderen echter van generatie op generatie[3]. Niet alleen in absolute en algemene zin. Maar ook in specifieke en inhoudelijk zin. Mensen veranderen immers, maar ook Gods plan ontrolt zich verder.

Het is dus niet zo eenvoudig om een definitie te geven van wat evangelisch is op een bepaald moment. Het meest simplistisch is te stellen dat het Evangelie de focus en de eigenschap ervan is. Maar wat is dat Evangelie dan? Waar houdt het op? De Here Jezus leeft immers eeuwig.

Woordstudie
Het woord ‘Evangelie’ is afgeleid van de Griekse woordcombinatie eu-angelion. Het bijwoord eu- betekent ‘goed’ en angelion ‘boodschap’. De meest gangbare vertaling van het woord evangelie is dan ook ‘goede boodschap’.

In het Oude Testament (OT) komt de betekenis ‘goede boodschap’ ook meerdere keren voor (bijvoorbeeld in 1 S 31:9; 2 S 4:10, Js 52:7) uitgedrukt met het Hebreeuwse woord ‘mevaser (tov)’ gebaseerd op de werkwoordstam vasar – nieuws brengen of aankondigen. Evangelie is dus niet beperkt tot het Nieuwe Testament (NT), zoals echter vaak wordt gedacht[4].

Het Hebreeuwse woord mal‘koet – boodschap (Hag 1:13) komt van mal‘ak – boodschapper of engel. Dat is interessant, omdat het Griekse woord angelos (vergelijk angelion) ook die betekenissen heeft. Dat wijst erop dat in Bijbelse zin een verband is tussen het verkondigen van een boodschap van God en engelen. Het gaat in Bijbelse zin dus vooral om een (goede) boodschap die van God komt (Gal 3:19) in alle tijden.

Evangelie en Evangelieboeken
De ruime betekenis van het woord evangelie, zoals dat ook in het OT voorkomt, wordt echter niet bedoeld met ‘evangelisch’. De betekenis daarvan beperkt zich tot de Bijbelboeken die ‘Evangeliën’ worden genoemd. Vaak worden deze als het Evangelie opgevat.

Dus het Evangelie zou de inhoud van de vier Evangelieboeken samenvatten. Maar dat kan niet juist zijn, want in andere Bijbelboeken staan unieke zaken beschreven over de Here Jezus die zeker tot het Evangelie gerekend moeten worden.

Toch worden de evangelieboeken als uitgangspunt voor het Evangelie gebruikt, omdat daarin de kernzaken ervan zouden staan. Maar in deze evangeliën vallen de volgende zaken op:

• Diverse andere mensen spelen een belangrijke rol
Niet alleen de Here Jezus, maar ook anderen verkondigen erin Gods woorden. De boodschap van en over de Here Jezus staat er vermengd met andere boodschappen.

• De Here Jezus leerde hoofdzakelijk OT
Weer een aanwijzing dat het Evangelie meer is dan de Evangelieboeken. Het Evangelie blijkt gebaseerd op het OT en heeft dus oudere wortels dan de Here Jezus.

• De Here Jezus interpreteerde het OT heel oorspronkelijk
Hij valt terug op de wereld(-orde) die God oorspronkelijk voor de mens bedoeld had. Zijn Evangelie gaat dus ook over heel oude zaken aan het begin van de wereld.

• De Here Jezus stelde herhaaldelijk in dienst te staan van God
Het Evangelie gaat dus op de eerste plaats over God, de Vader.

• Het gaat over veel meer dan alleen de Here Jezus
Zo wordt de Here Jezus bijvoorbeeld niet toevallig geboren in Israël met Joodse ouders. Blijkbaar maakt het volk Israël een basis bestanddeel uit van het Evangelie.

• De evangelieboeken hebben allemaal een open einde
Ze sluiten af met de opwekking en hemelvaart van de Here Jezus, maar ook met de opdracht om het Evangelie te verkondigen aan Israël en de wereld totdat Hij terug zou komen.

De conclusie moet zijn dat de Evangelieboeken en wat onder het Evangelie wordt verstaan niet hetzelfde kunnen zijn. In het beste geval kan gesteld worden dat in de Evangelieboeken veel van het Evangelie ronduit wordt genoemd en in die boeken belangrijke bestanddelen ervan worden beschreven.

Evangeliebron
Waar komt het Evangelie vandaan? Voor christenen is de Here Jezus de unieke bron ervan. Maar dat kan helaas maar ten dele waar zijn. Niet alleen moeten er onderdelen van het Evangelie in het OT staan, zoals hiervoor bleek, ook moet het Evangelie al eerder verkondigd zijn dan door de Here Jezus. Hoe zit dat?

Het traditionele uitgangspunt is dat pas met de komst van de Here Jezus het evangelie geopenbaard en verkondigd is. Maar de Evangelieboeken beginnen allemaal met zaken die voorafgaande of naast het leven van de Here Jezus zich afspeelden, zoals Zijn geboorte of delen uit het leven van Johannes ‘de Doper’ en van de discipelen. Er staan ook dingen in beschreven die na de fysieke dood van de Here Jezus zijn gebeurd en dus opnieuw niet door de Here Jezus kunnen zijn verkondigd.

De conclusie moet daarom zijn dat het Evangelie los gezien moet gaan worden van de Here Jezus. Volgens de Bijbel is het namelijk vooral een boodschap die door de Heilige Geest geïnspireerd wordt. Hoe konden anders volgelingen van de Here Jezus, nadat Hij niet meer op aarde was, dingen toevoegen aan en openbaren over het Evangelie, zoals Paulus deed?

Maar het Evangelie werd en wordt niet alleen doorgegeven door de Heilige Geest, maar volgens de Bijbel ook door engelen. Kortom, de conclusie moet zijn dat de bron van het Evangelie God, de Vader, is.

Evangelie inhoud
Wat houdt het Evangelie inhoudelijk in? De meeste christenen versmallen die inhoudt helaas opnieuw tot de Here Jezus[5]. Traditioneel zou de inhoud beperkt zijn tot de boodschap van Zijn komst naar de aarde (geboorte), Zijn leven, onderwijs, heilswerken, lijden & sterven, opwekking & hemelvaart, functie in de hemel en wederkomst.

Het probleem is echter dat de Here Jezus nauwelijks voorkomt in het grootste deel van de Bijbel. Dat brengt een ernstig gebrek aan Bijbelse basis aan het licht voor de overtuiging dat het Evangelie een samenvatting zou zijn van de hele Bijbel[6].

Het grootste deel van de Bijbel is godsdienstig onderwijs ingebed in de geschiedenis[7] van Gods volk. Het Evangelie van de Here Jezus moet dus een bepaalde boodschap zijn die overeenstemt in de Bijbel[8].

Maar wat is dan de inhoud van dat specifieke Evangelie van de Here Jezus? Beperkt dat zich werkelijk alleen tot Hem? Hij is immers Zelf ook maar een onderdeel van waar het in de Bijbel over gaat. De inhoud van het Evangelie moet de Here Jezus dus overstijgen[9].

Generieke zaken waar het in het Evangelie van de Here Jezus over gaat zijn[10]:

• God heeft een unieke goddelijke Zoon
Hoewel dit ook al (verborgen) in het OT staat, is de fysieke komst van Gods Zoon een unieke openbaring in de Bijbelse geschiedenis.

• Gods Zoon heeft satans macht verbroken[11]
Het gevolg van het offer van Gods Zoon[12] biedt de mens de mogelijkheid terug te keren naar diens oorspronkelijke toestand.

• God zal weer volledig gaan regeren over de schepping[13]
Dit is het einddoel van Gods heilsplan, maar het betekent ook dat in de huidige situatie God niet Almachtig meer kan en wil zijn.

Het moet duidelijk zijn dat de Bijbel over meer dan deze punten gaat en dat er na de hemelvaart van de Here Jezus nog nieuwe boodschappen Gods volgden[14] en zullen volgen. Het Evangelie beperkt zich immers tot de eerste komst van Gods Zoon, de Here Jezus, naar de aarde[15].

Het is opvallend dat de meeste christenen alleen de ‘positieve’ aspecten van het Evangelie zien. Ook wordt het universalistisch geïnterpreteerd; het zou voor iedereen bestemd zijn en voor iedereen ‘werken’. Maar de bovenstaande zaken impliceren dat wat in de Bijbel als goed wordt gedefinieerd niet zozeer altijd positief voor schepselen is.

Eeuwige of tijdelijke boodschap?
Het Evangelie van de Here Jezus bevat zowel eeuwige als tijdelijke aspecten, maar in algemene zin heeft het een tijdelijke betekenis. Het is immers ook een boodschap (vergelijk: nieuws) en geen Torah (godsdienstig onderricht)[16].

Zodra het Evangelie bekend gemaakt is neemt het in feite al af in betekenis. Het nieuwe, het onverwachte is na het bekendmaken verdwenen. Het Evangelie is immers ook bekeringsgericht. Na de bekering volgt een leven als discipel die vervolgens kennis moet gaan maken met de hele Bijbel. Het Evangelie heeft dan diens doel bereikt, maar het is altijd nuttig om steeds het geloof te toetsen of het nog eraan voldoet. Of de generieke zaken ervan nog steeds centraal staan in het geloofsleven.

Maar wanneer God de generieke zaken van het Evangelie van de Here Jezus verder gaat vervullen, zal het verder in belang afnemen. Als heel Gods heilsplan uiteindelijk in de (verre) toekomst voltooid zal zijn is het Evangelie iets van de oude schepping geworden, maar zal wel gedenkwaardig blijven[17].

Evangelische Beweging
Na de Tweede Wereldoorlog kwam een Evangelische Beweging (EB) op die een aantal karakteristieken had, zoals:

• Het evangelie eenvoudiger[18] verkondigen (geen diepgravende Bijbelstudie, geen moeilijke woorden)
o God is liefde en wil Zijn liefde aan elk mens geven
o Aanzegging dat alle mensen zondaren zijn en daarom gered moeten worden
o Het enige antwoord op de levensproblematiek is een spirituele relatie aan te gaan met de Here Jezus

• Nadruk op persoonlijke bekering
o God dienen vergt een radicale andere levensgezindheid

• Nadruk op de werking van de Heilige Geest
o Vervulling met de Geest (wedergeboorte) is van groot belang om opwekking en vernieuwing vast te houden

• Activisme, zoals Outreach (mensen op straat benaderen of zonder ‘hoge drempels’ benaderbaar zijn)
o Noden van mensen aanspreken/aanpakken
o Gericht op herstel van gebroken levens[19]

• Buiten de traditionele kerken om
o Nieuwe christelijke denominatie opzetten, zonder instituut te worden
o Anti-dogmatisch
o Terugkeer naar het oorspronkelijke christelijke geloof van eerste christenen

• Moderne aanpak, maar wel conservatief
o Er wordt veel gewerkt met muziek en zang
o Moderne technieken worden gebruikt

• Opgewekt / positief[20]

• Zendingsgericht
o Evangelieverkondiging aan ongelovigen (in het buitenland)

Uitgangspunt van deze EB was dat de traditionele kerken niet in staat waren om het bevel het Evangelie in woord en daad te verkondigen te realiseren. De EB zette zich dus (impliciet) scherp af tegen die kerken. Sommigen stelden zelfs dat die kerken niet langer door de Heilige Geest werden geleid[21]. De gemeenschappen die ontstonden vanuit de EB wensten aanvankelijk onafhankelijk te zijn[22].

Inmiddels is de EB versplinterd geraakt in allerlei groeperingen die nogal een sektarische neiging hebben[23]. Grote diversiteit binnen een beweging vereist een hoge mate van verdraagzaamheid, geduld en acceptatie, maar een sterke onderlinge binding in de EB ontbreekt. Het is eerder een grote verzameling groeperingen dan een eenheid.

Omdat de EB zich aanvankelijk vooral in het ‘christelijke westen’ optrad is een deel weer verweven geraakt met het traditionele westerse christendom en inmiddels daaraan erg gehecht geraakt[24].

Maar er zijn ook allerlei charismatische groepen ontstaan die de esoterische beweging dicht benaderen. Een nieuwe loot is de Messiaanse Beweging in allerlei variaties, waarbinnen grote nadruk wordt gelegd op Israël en het Jodendom.

Er zijn takken van de EB waar de vraag gesteld kan worden of nog vastgehouden wordt aan het Evangelie van de Here Jezus en of sommigen niet ondergaan (versplinterd raken) door gebrek aan samenhang en door steeds terug te grijpen op de veronderstelde algemeenheid van het Evangelie (de niet ingekaderde oecumene van het hart). De EB kampt ook met kerkleegloop[25].

Van de bovenstaande karakteristieken is in de huidige EB nog maar weinig overgebleven.
De EB heeft eerder zaken aan het Evangelie toegevoegd en weggelaten. Ook kan de Evangelische Beweging door diens nadruk en hang naar individualisme slecht uit de voeten met Israël, vooral omdat Israël een sterk excluvistisch collectivisme vertegenwoordigt.

De EB staat tegenwoordig bekend als de derde ‘weg’[26] in het Westerse christendom, naast de katholieke en de protestantse[27]. Maar de grenzen tussen de drie ‘wegen’ zijn inmiddels minder scherp geworden en er bestaat tegenwoordig ook onderlinge overlap[28]. Bindende factor is het Westerse christendom[29]. Al begint er ook afrafeling te ontstaan[30].

Belang van evangelischen
Evangelischen wijzen de christenheid er steeds op om vast te houden aan het Evangelie van de Here Jezus. De EB droeg daaraan bij door erop te wijzen dat dit ook modern, activistisch, minder traditioneel gebonden en uitermate divers kan worden gedaan. Dit had natuurlijk invloed op de bestaande traditionele kerken die daardoor in meerdere of mindere mate evangelischer zijn geworden.

+++
[1] Evangelisch impliceert de overtuiging dat de christenheid naar afdwalen van het Evangelie geneigd is en daarom steeds correctie daarop nodig is.
[2] Steeds worden bepaalde accenten gelegd en meer nadruk gelegd op bepaalde onderdelen van het Evangelie. Er treedt een naar binnen gekeerde werking op. Dat laatste is epidemisch in de christenheid.
[3] Benamingen zijn onderdeel van taal en taal verandert steeds door allerlei invloeden en door diverse redenen.
[4] Dit wijst op christelijke arrogantie.
[5] Sommige christenen versmallen het zelfs zo dat zij stellen dat de hele Bijbel, heel Gods heilsplan alleen gaat om de Here Jezus. Dit extreme christocentrisme is een dwaling. Het is onwaar (niet-Bijbels).
[6] De meeste christenen veronderstellen daarom dat het Evangelie uniek en nieuw is in de Bijbel. Maar ook dat is strijdig met de Bijbel.
[7] De geschiedschrijving die nodig is om te leren het Bijbelse godsdienstige onderwijs toe te passen in het leven.
[8] Dit veronderstelt dat er meerdere boodschappen van God in de Bijbel staan. Een voorbeeld van zo’n ander evangelie is Gods heilsgeschiedenis en dito verhouding met het volk Israël.
[9] De betekenis van het Evangelie van de Here Jezus moet dan dus relatief zijn en afnemend in betekenis.
[10] Niet alomvattend en ook niet zozeer in volgorde van belangrijkheid.
[11] Hoewel dit een messiaans werk is, verkondigt het niet dat de Here Jezus de messias van Israël is. Dat moet nog steeds blijken.
[12] Dat God dit offer aanvaardde als vergoeding en daardoor weer direct omgang met de gelovige kan hebben.
[13] Dit is het onvervuld profetische aspect van het Evangelie.
[14] De openbaring van Johannes zou als een evangelie kunnen worden opgevat.
[15] Bij Zijn wederkomst is een nieuw Evangelie te verwachten.
[16] Het heeft ook een ‘lagere’ status dan Torah.
[17] Deze afnemende (courante) betekenis van het Evangelie van de Here Jezus wordt niet altijd beseft, maar moet ook toegepast worden op dat wat Evangelisch is.
[18] Dit deels terechte anti-intellectuele principe heeft als naar gevolg dat er geen ruimte voor grondige geloofsdoordenking wordt gegeven, maar dat pogingen daartoe op fundamentalistische wijze worden bestreden. Terwijl juist een evangelische vernieuwing geloofsdoordenking vergt. Dit gebrek heeft geleid tot verlies van aanhang en geloofwaardigheid.
[19] Met als gevolg dat ‘normale’ levens minder interessant worden gevonden, omdat God daarin geen spectaculaire wonderen zou hebben gedaan.
[20] Terwijl de rode draad van de Bijbelse boodschap eerder somber is. Dit wordt echter omgekeerd evenredig naar voren gebracht na de bekering.
[21] De EB kenmerkt zich door overschatting van de werking van de Heilige Geest.
[22] Dus werd een koepelorganisatie die voortdurend toetst aan het Evangelie afgewezen. Inmiddels zijn er echter toch diverse Evangelische koepelorganisaties ontstaan.
[23] Naar binnen gekeerde groeperingen die zich niet laten corrigeren door de algemene EB of christenheid en superioriteitsgedrag vertonen.
[24] Sommige criticasters gebruiken de benaming Evangelikaal, waarbij ‘kaal’ slaat op het gebrek aan het Evangelie doordat er weer te veel aandacht wordt gegeven aan traditie en/of secularisme.
[25] Een groeiende groep gelovigen vullen hun geloofsleven individueel (buiten het verband van een kerk) in.
[26] Het enkelvoudige woord ‘weg’ is niet helemaal terecht. De EB is een beweging en niet één afgebakende denominatie, maar bestaat uit een groot palet van denominaties. Misschien is het juister om de EB ‘alternatief westers christelijk geloven’ te noemen.
[27] Hoewel in het spraakgebruik de EB onjuist protestants wordt genoemd.
[28] Verschil is wel dat de twee traditionele hoofdstromingen ingekaderd zijn, waardoor grensoverschrijdingen leiden tot conflicten om de eigen traditie te bewaren.
[29] De EB houdt vast aan de besluiten van de eerste concilies van de Romeins/Griekse christenheid en gaat mee in de algemene traditionele zaken, zoals het vieren van de zondag, Kerst, Pasen en Pinksteren, en acht kerkstichting en kerkverband essentieel.
[30] Zo zijn er ontwikkelingen waardoor er zelfs afstand wordt genomen van de meest fundamentele westerse christelijke overtuigingen, zoals de kerk en de Drie-Enigheidsleer. Vooral over de Godheid van de Here Jezus.