De Messiaanse Beweging: het karakter en de uitdagingen

0
98
Vanuit de Westerse christenheid is aan aantal decennia geleden een nieuwe loot ontsproten; de gestaagd groeiende Messiaanse Beweging. Bestaat deze uit Messiasbelijdende Joden of vormen ze een adventistische sekte? Het antwoord is zowel ja en nee. Deze Beweging wordt in elk geval gekenmerkt door belangrijke van de traditionele kerken afwijkende accenten en overtuigingen, zoals het houden van Torah en het centraal stellen van Israël en de Schepping. De aanhangers van deze Beweging, die zich Messiaanse gelovigen noemen, vragen zich af waarom deze onderwerpen eeuwen lang in de christenheid zijn genegeerd of gebagatelliseerd. De manier waarop zij hun geloof beleven doet christenheid wankelen…

Marco van Putten

Activisme heeft de Evangelische Beweging, waaruit de Messiaanse Beweging voortkomt, altijd gekenmerkt. Maar de laatste eeuwwisseling heeft onrust en teleurstelling onder de gelovigen doen opkomen. Dit kwam door allerlei ontwikkelingen, zoals teleurstelling in de eigen cultuur & kerk en Messiasverwachtingen. Daardoor hebben sommigen geconcludeerd dat herwaardering van belangrijke geloofszaken nodig is. Dit wordt nog versterkt omdat opnieuw bleek dat de christenheid meer dan 2000 jaar de vragen die zij nu stellen nooit adequaat hadden geadresseerd, maar hadden genegeerd, op de zijlijn geplaatst of slecht hadden uitgewerkt. De ‘kerk’ dacht het beter te weten dan de Bijbel. Een vaststelling die al meerdere malen in de geschiedenis van de christenheid had geleidt tot het ontstaan van vernieuwsbewegingen, wat de Messiaanse Beweging dan feitelijk ook is en staat daarmee ook in een ‘oude’ traditie.

Christelijke standpunten over Messiaanse vragen
Over de drie centrale punten van de Messiaanse Beweging – Torah, Israël en Schepping – had de traditionele christenheid uitgesproken standpunten. De Bijbelse voorschriften moesten buigen voor het Evangelie van genade & vergeving. De Torah van Mozes, op negatieve wijze ‘de wet (van de Joden)’ genoemd, moest slechts als goede richtlijn worden opgevat. De ceremoniële voorschriften (d.i. die van de priesterschap) – het hart van die Torah – waren door het offer van de Here Jezus beëindigd. Het oude Israël, door hun geloofsafval vervangen door de kerk, en de latere Staat Israël werden negatief beoordeeld. De Schepping is de algemene openbaring van Gods orde, maar de kerk vertegenwoordigde Gods bijzondere openbaring. De  Here Jezus had de Scheppingsorde definitief hersteld. Het geloofsleven zou zich dus niet met Torah, Israël en Schepping moeten bezighouden, maar met de centrale punten die de kerk leert. Ook de meerderheid van de Evangelische Beweging gaat steeds meer deze koers van de kerktraditie volgen.

Radicaal andere Messiaanse insteek
Messiaanse gelovigen komen echter tot de opwaardering van het principe van het navolgen van de Bijbelse voorschriften en van het oude Israël. Ze depreciëren de Schepping, die volgens hen beschadigd is en corrupt is geworden. Deze zou nodig hersteld moeten worden. De Here Jezus heeft volgens hen slechts een gedeeltelijk, maar zeker geen volledig herstel van de Schepping gebracht. Zij vinden juist dat deze die drie punten het geloofsleven horen te bepalen. Dit zien zij ook terug in de Bijbel, maar verrassend genoeg ook in geschriften van de vroege kerk.

Twee hoofdstromingen
Binnen deze Messiaanse Beweging onderscheidde zich echter van begin af aan twee hoofdstromingen. Sommigen stellen dat door het Nieuwe Verbond alles in een nieuw licht is komen staan. Dit Verbond omvat niet alleen alles wat overgeleverd was uit eerdere Verbonden, maar heeft ook veel verbeterd, veranderd en beëindigd. Zij leggen het accent bij de Hebreeuwse wortels van de christenheid. Daarmee gaan ze door in het oude christelijke streven om terug te gaan naar de oorsprongen van het geloof. Zij verwerpen elke vorm van Mondelinge Leer (d.i. elke door mensen bedachte leringen of instellingen die als geïnspireerd en dominant aan de Bijbel worden gesteld). Volgens hen zijn de 66 Bijbelboeken voldoende om door de werking van de heilige Geest te komen tot volheid van hun roeping.
Een meerderheid in de Messiaanse Beweging vindt die terugkeer naar Hebreeuwse wortels echter ‘te christelijk’ en een te ver doorgedreven interpretatie van het Nieuwe Verbond. Voor hen is dat Verbond een ‘vernieuwing’ van het Verbond van Mozes. Ze houden vast aan de eeuwigheid en onveranderlijkheid van de geloofszaken van de Bijbel. Deze hoofdstroming heet Messiaans Judaïsme.
Voorlopig ligt de hoofdaandacht van de Messiaanse Beweging in steun aan het Joodse volk en het houden van de Bijbelse voorschriften van de feest- en gedenktijden. Daarin vinden de beiden hoofdstromingen elkaar.

Herwaardering van Oude Testament en Gods Verbond
Waar Messiaanse gelovigen elkaar ook vinden is de herwaardering van het zogenoemde Oude Testament, die zij de Tenach noemen. In de Messiaanse Beweging wordt geen onderscheidt gemaakt in waardering van de Bijbelboeken. Sterker, in het Messiaanse Judaïsme zijn de Vijf boeken van Mozes (ook wel Pentateuch genoemd) centraal en wordt de rest van de Bijbel, ook het Nieuwe Testament, als commentaar daarop gezien. Voor hen is de Torah van Mozes de enige Torah en dus ook die van het Nieuwe Verbond. De aanhangers van de andere Messiaanse hoofdstroming vinden deze definitie van Torah veel te beperkend en toegespitst is op het oude Israël. Zij stellen dat in de hele Bijbel Torah (d.i. onderricht) is te vinden en dat het geheel ervan inclusief is in het Nieuwe Verbond. Zij houden het er bij dat alleen het Nieuwe Testament uitsluitsel geeft over de geldigheid en betekenis van Gods Torah. Zij definiëren dat als de Torah van de Messias.
Toch zijn de meeste Messiaanse gelovigen het er over eens dat de Bijbelse voorschriften uit het Oude Testament herwaardering vereisen. Ze waren volgens hen de basis en voorkennis van het Nieuwe Testament en moeten daardoor in het geloofspraktijk doorklinken. Net zoals dat was bij de eerste christenen. De boodschap van het Evangelie blijft daarbij overigens gewoon overeind. Door het werk van de Here Jezus kan God een mens zonden vergeven, verlossing worden van de binding aan de zonde en verzoend worden om deelgenoot van Zijn Volk te worden. Echter, dat ontslaat deze nieuwe bekeerling volgens Messiaanse gelovigen er niet van om verantwoordelijkheid nemen voor zijn geloof door Gods Verbond te eerbiedigen en de Torah ervan na te volgen. Zeker omdat de Schepping door de geloofsafval door Adam onder de macht van de satan is gekomen. Deze macht is ook na het volbrachte werk van de Here Jezus nog steeds niet van de Schepping afgeworpen, want Gods Koninkrijk moet nog in de fysieke Schepping worden gevestigd. De volheid van de Messias moet nog komen en er is geen voldoende basis voor het optimistische christocentrisme van de kerk. Zij geloven dat alleen via het doen van de Bijbelse voorschriften de individuele gelovige rechtvaardig (d.i. zoals Adam) gemaakt wordt voor God. Hierdoor vindt reiniging & heiliging plaats om zo te komen tot de volheid van de liefde van God. Wie deze voorschriften overtreedt kan God niet juist dienen en zich dus ook niet verzekerd weten van de volle zegeningen die God wil geven. Geloof & dienst, denken & doen gaan dus samen en zijn een cadans. Ze zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden. Ook wordt het kunnen houden van de voorschriften gezien als voortdurende genade van God. De navolging van Torah (d.i. onderricht over Gods Bijbelse voorschriften) staat centraal in de Messiaanse Beweging. De definitie van Torah is echter verschillend. Het Messiaanse Judaïsme acht zelfs het dagelijks navolgen van Torah als weg tot persoonlijke bijdrage aan het herstel van de Schepping. Dit komt van het rabbinale principe van Tikkoen Olam.

Feest- en gedenkdagen
De eerste belangrijke eigenschap van de Bijbelse voorschriften is het doen van dingen die God wil en het laten van dat dingen die Hij niet wil. Één van de meest centrale feest- en gedenkbegrippen is Sjabbat. Dit begrip staat voor tijd gewijd aan God alsof het Messiaanse Koninkrijk al was begonnen. De vaste Sjabbat volgt op de 6de werkdag van de week en sluit de werken voor eigen gewin af. Net zoals God de 6 Scheppingsdagen afsloot (Gn 2:2-3). Ook de Here Jezus eerde dit principe, zowel in Zijn leven en Zijn dood. Messiaanse gelovigen houden de wekelijkse Sjabbat als de door God gegeven rustdag.
Het volgende belangrijke verschil met de Westerse cultuur is het volgen van de Bijbelse maankalender. Deze wordt bepaald door het zichtbaar worden van de maansikkel. De belangrijkste feest- en gedenkdagen vallen op Nieuwe-maansdag, de tiende van de maand en op volle maansdag die vaak ook een Sjabbat zijn. Net zoals de afsluitende dag van een feest- en gedenkcyclus. In de Westerse samenleving worden de belangrijkste dagen bepaald worden door de zonnekalender, zoals bepaald door de Romeinen. Dat wordt vooral duidelijk met het Kerstmis (d.i. het oude geboortefeest van de zon: Dies Sol Invictus Natalis). Messiaanse gelovigen zien in het volgen van de maankalender niet alleen het voldoen aan Bijbelse voorschriften, maar velen verwerpen de christelijke kalender als on-Bijbels en profaan. Daarmee komen ze meteen op gespannen voet met de tradities van hun, vaak christelijke, omgeving.

Het doen van alle Bijbelse voorschriften
Het houden van de Bijbelse feest- en gedenkdagen is slecht een klein onderdeel van de voorschriften van de Bijbel en vele in de Messiaanse Beweging realiseren zich ook dat het daar niet bij kan blijven. Toch is de keuze van deze gemeenschappelijke grond in de Messiaanse Beweging begrijpelijk, omdat de meeste gemeenschappen en gelovigen een Pinkster of charismatische achtergrond hebben. In die groepen staat feestelijke viering van de eredienst immers centraal. Blijven steken bij het doen van enkele Bijbelse voorschriften is niet representatief voor de Messiaanse Beweging. Het is feitelijk sub- of pseudomessianisme.
De discussie om alle Bijbelse voorschriften te herwaarderen kondigt de grootste uitdagingen, problemen en bedreigingen van de jonge Messiaanse Beweging aan. Het Messiaanse Judaïsme heeft hierbij het voordeel dat ze een kant-en-klaar Talmoedisch Jodendom ‘adopteren’, dat volgens die stroming door God geïnspireerd is. Hun moedige streven ligt er dan vooral op een plaats te vinden in dat Jodendom. Hun definitie van Torah is dezelfde als die van het hedendaagse Jodendom (d.i. Mondelinge Leer bepaald de interpretatie van de Torah van Mozes).
Voor sommige Messiaanse gelovigen gaat dit echter veel te ver. Het christelijke geloof is dan wel ontstaan in het Jodendom van de zogenaamde Tweede Tempelperiode, maar dat betekent voor hen wel dat de christenheid, dat daaruit voortkwam een andere godsdienst was dan dat Jodendom. Zij vinden dat Messiaanse gelovigen niet hetzelfde respect kunnen hebben voor het latere Talmoedische Jodendom als voor de Bijbel. Hoewel ze wel het nut van de Joodse erfenis erkennen. Sommige van hen wijzen er op dat volgens de Bijbel alleen priesters het recht hadden om Gods Volk te onderwijzen en stellen dat de autoriteit, die de rabbijnen zich na de vernietiging van de Tempel toe-eigende, onrechtmatig is. Een punt dat overigens ook enkele kleine stromingen in het Jodendom al eeuwen opvoeren. Daarnaast wijzen ze erop dat Judaïsme is gebaseerd op het principe van de zelfrechtvaardiging. Een kernpunt van de Farizeeën dat fel werd afgewezen door de Here Jezus en Zijn apostelen en leraren. Dit heeft uiteindelijk geleidt tot de grote vijandschap en breuk tussen de twee stromingen – Farizeeën en Nazareeën – in het toenmalige Jodendom (Joh 9:22; 12:42; 16:2) en dit is verwerkt in de Mondelinge Leer van het rabbinale Jodendom. In het Messiaanse Judaïsme wordt dit natuurlijk fel ontkend. Zij beweren dat de leidende Nazareeën feitelijk ‘bekeerde’ Farizeeën, zoals de apostel Paulus, waren. Deze vijandige houding van de leidende Farizese Joden tegen de Nazareeën heeft zich echter verscherpt in de Romeinse christenheid. De Romeinse opinie van de Joden was, door hun afgedwongen (godsdienstige) voorrechten en de herhaalde gewelddadige opstanden en verzet tegen Rome, minstens ongunstig te noemen. Deze opinie heeft zich dan ook verankerd in de leer van de katholieke christenheid.
De Messiaanse Beweging ziet het dan ook als roeping om zich in te zetten voor verzoening, liefde en vriendschappelijkheid voor de Joodse natie en hun Land. Joden zouden zich volgens Messiaanse gelovigen juist bijzonder thuis moeten kunnen voelen in hun Beweging. Een punt van contrast met de meerderheid van de christenheid, die geen waardering heeft voor de Joodse identiteit.
Een belangrijk strijdpunt van de twee Messiaanse hoofdstromingen is dus uiteindelijk of Messiaanse gelovigen allemaal dezelfde Bijbelse voorschriften moeten houden en in hoeverre de tradities en regels van het rabbinale Jodendom voor hen van toepassing zijn. Vooral ook omdat juist de rabbijnen het Judeocentrisme voorstaan (d.i. alleen de Joden zijn het uitverkoren volk).

Het oude Israël
Voor veel Messiaanse gelovigen staat de komst van de Here Jezus en de vernietiging van de Tempel met elkaar in verband. Hij is gekomen, omdat het oude Israël maar niet toekwam aan ernstige Torah navolging. Het gevolg was datgene waar alle profeten uit de Tenach voor waarschuwde; geloofsafval (Js 24:5). Ook de traditionele christenheid wijst op dit gegeven van Israël. Het fundamentele verschil dat de Messiaanse Beweging maakt is dat de profeten ook aankondigde dat God herstel van het oude Israël beloofde door de komst van de Messias. De kerk heeft dit echter eeuwen lang onderbelicht of zelfs weggeredeneerd; alleen de kerk zou recht hebben op de Messias en Gods beloften aan het oude Israël waren op de kerk overerft. Messiaanse gelovigen gaan er echter van uit dat het oude Israël topprioriteit heeft in het herstelplan van God en niet de christenheid. Alleen door het herstel van het oude Israël kan de christenheid tot volheid komen, want dat herstel staat namelijk voor de (Weder-) komst van de Messias en de vestiging van Gods Koninkrijk op aarde (Js 24:23).
De vernietiging van de 2de Tempel markeert de tweede maal dat God de Joodse natie heeft verbannen. Deze verbanning duurt tot op de huidige dag aan. Het zou te verwachten zijn dat de weinige gelovige Joden zich zouden toeleggen op berouw & bekering en dat ze God zouden vragen hun verbanning op te heffen. Maar daarvoor is in het zelfgenoegzame Talmoedische Jodendom weinig aandacht. Het zionisme ziet ook meer in menselijke maakbaarheid van dingen in het hier en nu, dan dat het geduld heeft voor vrucht van godsdienstige opwekking. Sommige progressieve stromingen van het rabbinale Jodendom stellen zelfs dat dit niet nodig zou zijn. Toch ontberen de meeste profetieën over het collectieve herstel van de Joodse natie en van hun Davidische koninkrijk volledige vervulling. Zelfs het terugkrijgen van een deel van het aan hun beloofde Land blijkt niet overeen te stemmen met wat hun in de Bijbel over herstel is toegezegd. Ook hier ziet de Messiaanse Beweging een roeping om de Joodse natie op te roepen God te zoeken. Om hun Verstrooiing definitief te beëindigen, hun schande weg te nemen (Js 25:8), de komst van de Messias te verwachten en Hij hen rustig zou kunnen doen laten wonen in hun eigen Land (Js 14:1; 33:20).

Volk van God
Messiaanse gelovigen baseren hun bestaan niet zo zeer op hun individuele geloof & godsdienst, maar op het lid zijn van Gods Volk. Voor hun gaat het collectief voor op het individu. De Torah wordt juist vooral vanuit het geheel van Gods Volk vervuld, zoals blijkt op Jom Kippoer (d.i. (Grote) Verzoendag). Omdat dit Volk pas in het einde der dagen openbaar zal worden, heeft het de ‘al wel, maar nog niet volledig’ eigenschap van Gods Plan. Voor hen staat vast dat de Joodse natie een belangrijke periode Gods Volk was en toen geschiedenis van dat Volk hebben ‘geschreven’. Alleen daarom al is Gods Volk verbonden aan deze natie en zij zullen in het einde der dagen ook een bijzondere positie onder Gods Volk terugkrijgen, want heel Israël zal blijken vertegenwoordigd te zijn in Gods Volk.
Het Messiaanse Judaïsme stelt natuurlijk dat alleen het oude Israël Gods Volk is en dat dit zij over alle natiën zullen heersen vanuit hun Joodse hoofdstad Jeruzalem. Andere Messiaanse gelovigen wijzen er op dat Gods Volk mensen uit allerlei natiën zijn (d.i. multi-etnisch) en op gelijke wijze als het oude Israël deel zullen hebben aan de toekomst van Gods Volk.
Als de gemeenschap van gelovigen vooreerst het Volk van God vertegenwoordigen, dan is het ook begrijpelijk dat Messiaanse gelovigen ervan uit gaan dat ze een roeping hebben op aarde (d.i. in de fysieke Schepping), zowel in het heden als in Messiaanse Koninkrijk van de toekomst.

Toekomstperspectief
Het geloofsperspectief op de toekomst kan grote gevolgen hebben voor het geloven vandaag. Het Messiaanse van deze Beweging komt ook hierin tot uitdrukking, zonder nu een expliciete Adventistische boodschap te hebben. Sterker, het legt eerder de nadruk op de praktijk van het gelovig zijn in het hier en nu door navolging van Gods Torah. Het Messiaanse moet vooral daarom begrepen worden in het Israëliet zijn van de Here Jezus en de gevolgen daarvan voor het dagelijkse geloofsleven. De toekomstvisie wijkt dus sterk af van die van de kerk.
Opnieuw gaan de wegen tussen de twee hoofdstromingen van de Messiaanse Beweging hierin uit elkaar. Sommige denken dat het fenomeen Messiaanse Beweging en de ontwikkelingen rond Israël tekenen zijn van de spoedige tijd van (Weder-)komst van de Messias is. Dat wijst inderdaad op Adventisme. Maar anderen denken dat de (Weder-)komst niet zozeer daardoor bepaald wordt. Voor hen zijn dat dingen die komen en gaan. Zij zien echter juist ‘aanwijzingen’ dat het nog eeuwen kan gaan duren, maar dat het goed is Zijn komst dagelijks te verwachten. Zo zijn er die pas in de herbouw van de Tempel een aanwijzing zouden zien van de spoedige komst van de Messias. Zoals het er nu uit ziet is dat niet iets dat snel staat te gebeuren.
Zoals het oude Israël hun een eigen Land is gegeven, zo zal Gods Volk in de toekomst deze hele fysieke Schepping worden gegeven. Een toekomst in de hemel (d.i. de niet-fysieke Schepping) wordt dan ook als onzinnig en on-Bijbels gezien.

Karakter van de Beweging
Het Messiaanse geloof is: 1. Hebreeuws (d.i. gebaseerd op de roeping van Abraham, die zijn zonen Izak en Jakob/Israël hebben voortgezet) en dus ook het gebruik van de Hebreeuwse taal; 2. Abramitisch (d.i. gebaseerd op het principe van Gods Verbond met Zijn Volk en de daarbij horende Torah) en dus een geloofsleven dat in het teken staat van leren & doen van Gods wil; 3. Israëlitisch (d.i. voortgekomen uit de geschiedenis van het oude Israël) en dus ook het gedenken van momenten uit Israëls geschiedenis, bijdragen aan het herstel van de Joodse natie in hun Land en uitzien naar het delen in hun gezegende toekomst.
Mensen buiten deze Beweging karakteriseren hun aanhangers al snel als ‘Joods’. Dit artikel wil juist laten zien dat dit niet zo door alle Messiaanse gelovigen wordt opgevat, maar ook feitelijk niet helemaal juist is. Vraag is echter wel in hoeverre ze zichzelf als ‘christelijk’ identificeren. Feit is namelijk dat gebroken wordt met het merendeel van de (Westerse) christelijke traditie. Het interessante is dat de karakteristieken van de Messiaanse Beweging beter aansluiten bij de Oosterse godsdiensten als Jodendom en Islam dan die uit het Westen. Het ‘christelijk’ zijn van een groepering hangt daar van af of ze de Here Jezus gelijk stellen aan God in monotheïstische zin en of ze de boodschap van het Evangelie aanvaarden als geïnspireerd door Gods Geest. Omdat dit (nog) zo is in het merendeel van de Beweging, kan het niet anders dan dat ze ‘christelijk’ zijn. Joods is een godsdienst als die het Joodse volk volledig centraal stelt (d.i. exclusiviteit van een volk; zoals in het Jodendom). Dat is zeker zo in het Messiaanse Judaïsme, maar de vraag is of zij in staat zullen zijn om de rabbinale Mondelinge Leer te combineren met de genoemde kenmerken van christen-zijn. Die Leer verwerpt immers expliciet de hier genoemde christelijke kenmerken. Een waarschuwing die herhaalde klinkt van Messiaanse gelovigen, die zich steeds nadrukkelijker van Judaïsme distantiëren.

Uitdaging voor de Beweging
Het Messiaans Judaïsme is eigenlijk een combinatie van Talmoedisch Jodendom en fundamenteel christelijk geloof. Maar het is eerder Judeocentrissch, dan universalistisch. Messiaanse gelovigen zijn volgens hen vooreerst etnische Joden. Feitelijk vertegenwoordigen zij een deel van de Messiasbelijdende Joden. Hoewel niet allen deze stroming kunnen waarderen. De Joodse identiteit is van dominant belang in deze stroming. Niet-Joden worden geacht zich als Noachiden te gedragen, zoals eeuwen eerder is vastgesteld door de rabbijnen. In deze stroming hebben niet-Joden feitelijk een secundaire plaats. Niet-Joden proberen daarom op basis van allerlei obscure theorieën, zoals de Efraïm-theorie die stelt dat sommige Westerlingen leden van de ‘verloren’ 10-stammen van Israël zijn, hun ‘verborgen’ Jood-zijn aan te tonen. Toetreding tot het Messiaanse Jodendom wordt niet bemoedigd, maar gaat volgens de strenge bekeringsvoorschriften die in het Talmoedische Jodendom gelden. Veel niet-Joden in deze stroming worstelen ermee om voor vol te worden aangezien en worstelen met het houden van het rabbinale juk. Het Messiaanse Judaïsme stuurt zo steeds nadrukkelijker aan op een breuk met de christenheid.
Andere Messiaanse gelovigen, die wel de genoemde karakteristieken van de Messiaanse Beweging hebben maar het Judaïsme afwijzen, zullen het steeds moeilijker krijgen in de Messiaanse Beweging naast het luidruchtige Messiaanse Judaïsme. Ook ervaren zij miskenning van zowel christenheid als van Jodendom. Zij worden aangezien voor Judaïsten of pseudo-Joden, maar zijn dat feitelijk niet. Zij hebben de bijzondere plaats die de Nazareeën hadden; niet geaccepteerd zijn door dominante denominaties waarmee ze zo diep verwant zijn. Juist die Nazareeën (Hebr. Natsriem) zien zij als de oorspronkelijke christenen. Misschien zullen zij uiteindelijk hun fakkel opnemen en voortdragen. Totdat de Messias komt…

De auteur is gediplomeerd christelijk Theoloog gespecialiseerd in Judaïca en rabbinica.